Słownik pojęć

Urządzenie stojące na styku sieci telefonicznej i sieci IP — to ono łączy usługę z aparatem po drugiej stronie. Dokument IETF RFC 4160 z sierpnia 2005 r. rozróżnia dwie role: bramka onramp odbiera faks z sieci telefonicznej i tworzy z niego Internet Fax, a bramka offramp działa odwrotnie — z wiadomości Internet Fax robi faks nadawany w sieci telefonicznej. W wariancie czasu rzeczywistego bramka T.38 odtwarza wobec aparatu Grupy 3 pełną sesję T.30, dlatego mówi się o „fax relay”, a nie o przesyłaniu pliku. Całą drogę dokumentu rozpisuje opis działania usługi.

Identyfikatory stacji faksowych, wymieniane, zanim popłynie pierwsza linia obrazu. T.30 definiuje CSI (abonent wywoływany), TSI (nadający) i CIG (wywołujący) jako międzynarodowy numer telefonu ze znakiem „+”, kodem kraju, numerem kierunkowym i abonenckim, złożony z 20 cyfr; CSI jest przesyłane razem z ramką DIS, a TSI razem z DCS. Wartość jest deklaratywna: ustawia się ją w konfiguracji urządzenia i sieć telekomunikacyjna jej nie weryfikuje. Litery i tekst w identyfikatorze to rozszerzenie producentów — usługa faksu w Windows dopuszcza maksymalnie 19 znaków.

Elektroniczny odpowiednik listu poleconego za potwierdzeniem odbioru, wprowadzony ustawą z 18 listopada 2020 r. o doręczeniach elektronicznych (Dz. U. 2020 poz. 2320, tekst jednolity Dz. U. z 2026 r. poz. 3). Dla faksu ważne jest jedno ustalenie: słowo „faks” nie występuje w tej ustawie ani razu — sprawdziliśmy to maszynowym przeszukaniem pełnego tekstu jednolitego. Faks nie jest i nigdy nie był kanałem doręczeń w jej rozumieniu. Konsekwencje prawne zbiera strona o mocy prawnej faksu.

Error Correction Mode, czyli tryb korekcji błędów, zdefiniowany w Załączniku A do zalecenia T.30. Jego użycie jest opcjonalne, a metoda to półdupleksowe selektywne powtarzanie ramek: odbiornik prosi o powtórzenie tylko tych fragmentów strony, które przyszły uszkodzone. ECM jest obowiązkowy dla wszystkich wiadomości z modulacją V.34, a także dla kodowania MMR i kompresji JBIG w terminalach Grupy 3. W sieciach pakietowych ECM źle znosi zmienność opóźnienia i utratę pakietów: przy stratnym łączu VoIP odsetek nieudanych transmisji rośnie właśnie przy włączonej korekcji.

Najsłabsza z form czynności prawnej w Kodeksie cywilnym. Art. 77² stanowi: „Do zachowania dokumentowej formy czynności prawnej wystarcza złożenie oświadczenia woli w postaci dokumentu, w sposób umożliwiający ustalenie osoby składającej oświadczenie”. Dokumentem jest według art. 77³ „nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią” — definicja nie wymaga ani papieru, ani podpisu. Faks mieści się w tej formie, ale forma dokumentowa nie jest równoważna pisemnej: takiej równoważności Kodeks przyznaje wyłącznie formie elektronicznej.

Kodek głosowy ITU-T „Pulse code modulation (PCM) of voice frequencies”, w wydaniu z listopada 1988 r. nadal obowiązującym: bez kompresji stratnej, 64 kbit/s. Dla faksu ma znaczenie, bo nie niszczy sygnału modemu. W trybie pass-through ruch faksowy przenosi się w pakietach RTP w formacie nieskompresowanym, przypominającym G.711 — stały strumień 64 kbit/s plus narzut IP, łącznie około 96 kbit/s przez cały czas trwania połączenia. Materiały producentów opisują pass-through jako rozwiązanie o wyższym odsetku niepowodzeń niż T.38, nie podając liczb.

Grupa 3 — faks przez zwykłą linię telefoniczną, czyli to, co dziś potocznie nazywa się faksem. Zalecenie CCITT T.4 przyjęto w 1980 r.; zakładało przesłanie dwutonowej strony A4, skanowanej w 3,85 linii/mm przy 1728 próbkach w wierszu, z prędkością 4800 bit/s, w czasie około jednej minuty. Podstawą było opracowane w Japonii kodowanie dwuwymiarowe MR, na wspólnych propozycjach KDD i NTT; upamiętnia to kamień milowy IEEE „International Standardization of G3 Facsimile, 1980”.

Grupa 4 — faks zaprojektowany dla sieci cyfrowych, a nie dla zwykłej linii telefonicznej. Zdefiniowano go jako „używany głównie w publicznych sieciach danych (PDN), w tym z komutacją łączy (CSPDN), z komutacją pakietów (PSPDN) oraz ISDN”, na osobnym stosie zaleceń: T.563, T.503, T.521, T.62, T.70, T.6 i seria T.410. Wymagał sieci cyfrowej po obu stronach i nigdy nie zdobył istotnego udziału w rynku — liczb na potwierdzenie skali nie ma. Z Grupy 4 do terminali Grupy 3 przeszło natomiast kodowanie MMR z zalecenia T.6, ostatni raz zmienianego w listopadzie 1988 r.

Kompresja obrazu dwutonowego opisana w zaleceniu ITU-T T.82, będącym jednocześnie normą ISO/IEC 11544:1993; profil faksowy T.85 pochodzi z 1995 r. W terminalach Grupy 3 wolno jej używać wyłącznie w trybie korekcji błędów. RFC 3949 przewiduje dla niej dwa profile pliku faksowego: J (JBIG bezstratny) i L (kolor bezstratnie).

Zmienność opóźnienia pakietów w sieci IP — parametr, który decyduje o powodzeniu faksu przez internet bardziej niż sama przepustowość. Korekcja błędów ECM toleruje jitter i utratę pakietów na poziomie około dwóch procent; po jej wyłączeniu fax relay znosi straty rzędu dziesięciu procent i większe opóźnienia, ale kosztem ubytków w obrazie. Adaptacyjny bufor jittera, standard w telefonii głosowej, do faksu i modemu się nie nadaje — wymagany jest bufor stały.

Kodek kompresujący mowę, na przykład G.729 („Coding of speech at 8 kbit/s using CS-ACELP”, wydanie 06/2012). Jest optymalizowany pod głos, więc zmodulowany sygnał faksu zwykle nie przechodzi przez niego poprawnie i połączenie kończy się niepowodzeniem; faksy przechodzą przez kodeki o niższej kompresji lub bez kompresji, takie jak G.711. Kodek G.726 przenosi dane pasma głosowego bez zniekształceń tylko przy 1200 bit/s lub mniej, więc do faksu Grupy 3 praktycznie się nie nadaje.

Trzy metody kodowania obrazu strony. MH (Modified Huffman) to kodowanie jednowymiarowe według T.4, MR (Modified READ) — dwuwymiarowe według T.4, MMR (Modified Modified READ) — dwuwymiarowe według T.6. Kodowanie jednowymiarowe jest kodowaniem długości serii: linia to ciąg słów kodowych opisujących naprzemiennie serie białe i czarne, a każda linia musi zaczynać się od serii białej — jeśli faktycznie zaczyna się od czerni, wysyłana jest biała seria o długości zero. MMR w terminalach Grupy 3 działa tylko przy włączonej korekcji błędów.

Numer stacjonarny przydzielony usłudze faksowej, bez fizycznego urządzenia i bez łącza miedzianego u abonenta. Dla dzwoniącego jest nieodróżnialny od numeru na zwykłej linii: połączenie idzie przez sieć telefoniczną i kończy się na bramce operatora, która wobec aparatu nadawcy zachowuje się jak faks, a odebrany dokument wysyła dalej jako plik. Wybór strefy, zapis w stopce i losy numeru po rezygnacji opisuje strona o numerze faksowym.

Format pliku, w którym w praktyce przychodzi odebrany faks. Jest normą ISO: aktualne wydanie PDF 2.0 to ISO 32000-2:2020, a wariant archiwalny PDF/A — osobna norma ISO 19005-1:2005, opisująca użycie PDF 1.4 do długoterminowego przechowywania. Normy faksowe przewidują TIFF, ale dostawcy dostarczają dokumenty w PDF, bo otwiera się on bez dodatkowego oprogramowania, a wielostronicowy TIFF-F na wielu systemach nie. To obserwacja praktyki rynkowej, nie zapis żadnego dokumentu ITU ani IETF.

Jedyny podpis elektroniczny zrównany z własnoręcznym. Art. 3 pkt 12 rozporządzenia eIDAS określa go jako zaawansowany podpis elektroniczny składany za pomocą kwalifikowanego urządzenia i oparty na kwalifikowanym certyfikacie, a art. 25 ust. 2 stanowi: „Kwalifikowany podpis elektroniczny ma skutek prawny równoważny podpisowi własnoręcznemu”. W Kodeksie cywilnym formę elektroniczną zachowuje oświadczenie w postaci elektronicznej opatrzone takim podpisem (art. 78¹ § 1) i tylko ona jest równoważna formie pisemnej (§ 2). Faks przenosi obraz podpisu, a nie podpis.

Model rozliczenia wysyłki: abonament utrzymuje konto i numer, a każdy wysłany faks schodzi ze stanu doładowania, według cennika połączeń — a więc zależnie od kierunku i czasu trwania połączenia. U części dostawców doładowanie jest w ogóle warunkiem wysyłania, a minimalna kwota wynosi 10 zł (sprawdzone 6 września 2026 r.) — u jednego z nich dotyczy to również konta testowego, na którym bez zasilenia da się tylko odbierać. Ceny „za stronę” z takiego modelu nie da się uczciwie wyliczyć — rachunek rozkłada strona o kosztach.

Prawo abonenta do zabrania numeru do nowego dostawcy, wynikające z art. 325 ust. 1 ustawy — Prawo komunikacji elektronicznej (Dz. U. 2024 poz. 1221). Numer faksowy ze strefy numeracyjnej jest numerem geograficznym, więc przeniesienie ogranicza się do tego samego obszaru geograficznego. Ust. 6 wyznacza termin techniczny: nie później niż 1 dzień roboczy od uzgodnionego dnia rozpoczęcia świadczenia usługi przez nowego dostawcę. Ust. 9 mówi wprost: „Za przeniesienie przydzielonego numeru nie pobiera się opłat od abonenta”. Ust. 3 wyłącza przenoszenie między siecią stacjonarną a ruchomą.

Publiczna komutowana sieć telefoniczna — klasyczna telefonia stacjonarna, dla której powstał protokół faksowy T.30. W Polsce jest wygaszana: Orange Polska miał w 2012 r. 382 centrale telefoniczne, a do grudnia 2024 r. wyłączył blisko połowę, zostawiając „nieco poniżej 200”; korzystało z niej wtedy „nieco ponad 1 mln” abonentów wobec ponad 12 mln w szczycie w 2004 r. Około 100 central ma pozostać czynnych dla numerów alarmowych i usług, których nie da się odwzorować w technologii VoIP — operator wymienia w tym kontekście wprost faks. Daty całkowitego wyłączenia nie podał: „czas pokaże”.

Potwierdzenie wysyłki generowane po zakończeniu połączenia. Na poziomie protokołu odpowiada mu sygnał MCF (Message Confirmation) — pozytywna odpowiedź odbiornika oznaczająca, że kompletna wiadomość, zwykle poprzednia strona, została odebrana zadowalająco. Raport potwierdza więc, że połączenie z konkretnym numerem doszło do skutku i że urządzenie po drugiej stronie potwierdziło odbiór określonej liczby stron. Nie potwierdza, kto dokument odebrał, czy był czytelny, czy trafił do właściwej osoby ani czy identyfikator stacji był prawdziwy.

W ofertach nazywane standard, fine i superfine. T.4 definiuje rozdzielczość standardową jako 3,85 linii/mm ±1% w pionie oraz opcjonalne 7,7 i 15,4 linii/mm. W przeliczeniu calowym dla A4 na szerokości 219,46 mm daje to 1728 pikseli przy 200×200 dpi i 3456 przy 400×400 dpi, przy czym T.4 uznaje 200×200 dpi i 8 × 7,7 linii/mm za równoważne. Istnieje też alternatywna rozdzielczość standardowa: 200 pikseli/25,4 mm w poziomie × 100 linii/25,4 mm w pionie — w pionie połowa tego, co daje najprostszy skaner biurowy.

Operacja zamieniająca obraz strony na tekst, który da się wyszukać, skopiować i wczytać do systemu. W kontekście faksu ma znaczenie z jednego powodu: PDF z faksu jest obrazem strony, a nie dokumentem z warstwą tekstową, więc wyszukiwanie treści i automatyczne przetwarzanie wymagają osobnego rozpoznania znaków. To wniosek z dwutonowej natury obrazu faksowego, a nie zapis normy; rozpoznawanie znaków jest osobnym narzędziem po stronie odbiorcy, a nie elementem samego faksu.

Session Initiation Protocol — protokół zestawiania połączeń w telefonii internetowej. Dla faksu istotna jest jego właściwość opisana w RFC 6913 z marca 2013 r.: w chwili zestawienia połączenie faksowe jest nieodróżnialne od głosowego, bo przełączenie na T.38 następuje dopiero po zestawieniu. Skutek bywa dotkliwy — faks trafia do końcówki, która faksu nie obsługuje. Dlatego IETF zdefiniował znacznik cechy mediów „sip.fax”.

Obszar, z którego pochodzi numer kierunkowy widoczny w numerze stacjonarnym — 12 to Kraków, 22 Warszawa, 58 Gdańsk, 89 Olsztyn. W usłudze faksu internetowego strefę wybiera się przy zamówieniu; u polskiego operatora otoFaks jest ich 50 (sprawdzone 6 września 2026 r.). Wybór nie musi odpowiadać siedzibie firmy, ale ma skutek prawny: numer geograficzny wolno przenieść do innego operatora tylko w obrębie tego samego obszaru geograficznego.

Zalecenie ITU-T „Procedures for document facsimile transmission in the general switched telephone network” — protokół rozmowy dwóch faksów. Obowiązuje w wydaniu 09/2005 wraz z Amendment 1 (01/2007). Dzieli sesję na pięć faz: A — zestawienie połączenia, B — procedura przedwiadomościowa, czyli identyfikacja i wybór możliwości, C — transmisja wiadomości, D — procedura powiadomieniowa z potwierdzeniem strony, E — rozłączenie. Podstawowa procedura T.30 nie przewiduje szyfrowania treści dokumentu.

Zalecenie ITU-T „Security capabilities for use with Group 3 facsimile terminals”, zatwierdzone 2 lipca 1997 r. — dokument ITU-T o bezpieczeństwie faksu Grupy 3. Definiuje dwa niezależne rozwiązania: HKM/HFX40 oraz RSA; procedury dla obu opisują Załączniki G i H do T.30. HFX40 używa klucza o długości 12 cyfr dziesiętnych, „approximately equivalent to a key length of 40 bits”. Wobec dzisiejszych wymagań to niewiele, a zwykłe połączenie faksowe z tych procedur nie korzysta — muszą je obsługiwać oba aparaty. Skutki opisuje strona o bezpieczeństwie.

Zalecenie ITU-T „Procedures for the transfer of facsimile data via store-and-forward on the Internet” — faks przesyłany pocztą elektroniczną, z zapamiętaniem po drodze. Pierwsze wydanie 06/98, z trzema poprawkami (09/99, 03/01 i 11/02). Zakres mówi, że zalecenie „does not require changes to current ITU facsimile Recommendations”. Przewiduje dwa tryby: Simple Mode, bez wymiany możliwości i bez potwierdzeń w ramach samego zalecenia, oraz Full Mode, który wymaga potwierdzenia możliwości odbiorcy.

Zalecenie ITU-T „Procedures for real-time Group 3 facsimile communication over IP networks” — faks w czasie rzeczywistym przez sieć IP. Pierwsze wydanie 06/1998, obowiązujące 11/2015; między nimi siedem pełnych wydań i dwanaście dokumentów poprawkowych. Zakres obejmuje transmisję Grupy 3 między terminalami, gdzie część toru poza siecią telefoniczną lub ISDN stanowi sieć IP, na przykład internet. Atrybut T38FaxVersion przyjmuje wartości 0–4; wersja 3 dodaje obsługę modulacji V.34, a wersja 4 domyślne wartości parametrów.

Zalecenie ITU-T „Standardization of Group 3 facsimile terminals for document transmission” — podstawowy dokument faksu Grupy 3. Wersja obowiązująca to 07/2003, pierwsze wydanie pochodzi z listopada 1980 r. Definiuje między innymi rozdzielczości (3,85 oraz opcjonalnie 7,7 i 15,4 linii/mm), metody kodowania obrazu oraz linię skanowania: 1728 czarno-białych elementów obrazu na 215 mm ±1%, opcjonalnie aż do 4864 elementów na 303 mm.

Faksowy profil formatu TIFF, zdefiniowany formalnie w dokumencie IETF RFC 2306 z marca 1998 r. Nowszy RFC 3949 opisuje sześć profili pliku TIFF-FX: S (minimalny, tylko MH, wymagany we wszystkich implementacjach), F (MH, MR i MMR), J (JBIG bezstratny), C (kolor lub skala szarości stratnie, JPEG), L (kolor bezstratnie) i M (mixed raster content). Sam TIFF Revision 6.0 to specyfikacja Adobe Systems z 3 czerwca 1992 r. — nie jest normą ISO ani zaleceniem ITU-T.

Modulacja modemowa dla faksu Grupy 3. Zalecenie T.30 stwierdza wprost, że terminal deklarujący V.17 można uznać za zdolny do 14 400, 12 000, 9600 lub 7200 bit/s — to najwyższa prędkość klasycznego faksu, powyżej której wchodzi się już modulacją V.34. Tryby koduje się bezpośrednio w bitach 11–14 ramek DIS i DCS, wymienianych w fazie negocjacji.

Starsza modulacja faksowa: terminal, który ją deklaruje, uznaje się za zdolny do 9600 lub 7200 bit/s. Niżej w tej samej drabince stoi V.27 ter z prędkościami 4800 i 2400 bit/s, przy czym 2400 bit/s jest trybem wycofania. Gdy warunki na łączu się psują, urządzenia w praktyce schodzą po tych stopniach w dół — sama procedura schodzenia jest zachowaniem sprzętu, a nie zapisem normy.

Modulacja faksu zwanego Super G3. Pozwala osiągnąć do 33 600 bit/s w krokach co 2400 bit/s: pola możliwości kodują kolejno bit 35 dla 2400 bit/s aż po bit 48 dla 33 600 bit/s. Zalecenie V.34 w wydaniu z 1994 r. nosiło tytuł „A modem operating at data signalling rates of up to 28 800 bit/s”, a prędkości wyższe dopisano w T.30 „w oczekiwaniu” na późniejsze rozszerzenie. Wiadomości nadawane z V.34 muszą używać korekcji błędów — Super G3 bez ECM nie istnieje.

Telefonia realizowana przez sieć pakietową zamiast klasycznej linii. W Polsce w 2024 r. korzystało z niej 2,7 mln użytkowników — o 2,8% mniej niż rok wcześniej — a usługi świadczyło 663 podmioty. Dla faksu istotne są dwie właściwości tej techniki: sieć pakietowa nie gwarantuje stałego opóźnienia, a kodeki kompresujące mowę niszczą sygnał modemu. Stąd wzięły się osobne rozwiązania — T.38 oraz tryb przenoszenia danych pasma głosowego, opisany w zaleceniu ITU-T V.152 (wydanie 09/2010).

Wysłanie jednego dokumentu na wiele numerów naraz, zwykle przez import pliku TXT z listą odbiorców; u polskiego operatora otoFaks limit wynosi 5000 numerów w jednym pliku (sprawdzone 6 września 2026 r.). Obok limitu technicznego obowiązuje ograniczenie prawne: art. 398 ust. 1 Prawa komunikacji elektronicznej zakazuje przesyłania tą drogą informacji handlowej bez uprzedniej zgody abonenta lub użytkownika końcowego — brzmienie przepisu i sankcje omawia strona o mocy prawnej faksu.